هادى خانيكى
عصر مشروطه ازهرجهت، جزو درخشان ترين ادوار فرهنگى و سياسى ايران معاصر است.
شاخص هاى رشد واثرگذارى مطبوعات اين دوره، مى تواند شاهد و مؤيدى بر حكم فوق باشد. طبيعى است عاملى تا اين حد اثرگذار، با تنگناها
و محدوديت هاى فراوانى نيز روبه رو خواهدشد. به اين اعتبار مطبوعات عصر مشروطه از سويى با صعود و تصاعد و ازسوى ديگر با افول و تنازل دست به گريبان بودند.
آنچه ازپى مى آيد مقاله اى است كه به بررسى نشريات مؤثر درجنبش مشروطه ايران مى پردازد.
ذكر اين نكته ضرورى است كه اين مقاله در همايش بزرگداشت يكصدمين سالگرد مشروطيت (تهران، تبريز - ۱۸ تا ۲۱ ارديبهشت ۸۴) عرضه شده است.
مقاله حاضر با اندكى تلخيص ارائه مى شود.
گروه انديشه
۱- مقدمه:
نهضت مشروطيت ايران در وجه عام رسانه اى آن جنبش تلگراف است، اما از آنجا كه مطبوعات در طليعه توجه جامعه ايرانى به وسايل ارتباط جمعى قرارداشته اند، لذا در فرايند تكوين وپيروزى مشروطيت «روزنامه» از جمله مؤثرترين رسانه ها درحوزه گروههاى مرجع و سازندگان افكارعمومى است.
اگرچه روزنامه نگارى درايران از آغاز پيدايش تا تكوين جنبش مشروطيت نقش كمرنگ دولتى دارد، اما هم شكل گيرى «مطبوعات در تبعيد» و هم «مطبوعات ملى» از مؤلفه هاى مؤثر در گسترش انديشه مشروطه اند.
«كانون هاى مشروطه خواهى» و «مطبوعات» نسبت هاى وثيقى با يكديگر دارند و همين حوزه تأثيرگذارى هر دو را در مشروطيت خواهى بيشتر مى سازد. انجمن هاى سرى كه از پايه هاى جنبش مشروطه اند، ازسويى در شمار تحريريه هاى نشريات مشروطه گرا به حساب مى آيند و ازسوى ديگر مراكز بحث، بررسى و توزيع مطبوعات ملى.حضور روزنامه نگاران دراين كانونها هم از نظر كمى و هم از نظر كيفى حائزاهميت فراوان است.
درهم آميختگى و همكارى و هماهنگى آزاديخواهان و روزنامه  نگاران زمينه مساعدى براى توسعه مطبوعات در ايران به وجود آورد، پديده اى كه تا سالها ازجمله موجبات بسط و نفوذ روزنامه تا مناطق مختلف كشور بود.
اينكه حتى مضمون سياسى مطبوعات ايران توانست در دورانى، زبانى مردمى و فراگير به خود بگيرد و موجد سبك و شيوه بومى در روزنامه نگارى شود، شاخصى دال بر كارآمدى مطبوعات عصر مشروطه است.
البته شاخص اقبال عمومى مطبوعات درايران از قوام و دوام برخوردار نيست، چنانكه در كمتراز دو دهه بعد رويكرد همگانى به نشريات چنان كاهش مى يابد كه فروشندگان جرايد براى امرارمعاش و واداشتن مردم به خريد مطبوعات متوسل به پخش خبرهاى دروغ مى شوند.
۲- نگاهى تاريخى به مطبوعات عصر مشروطه
بنيانگذار روزنامه در ايران به گواه عموم پژوهشگران ميرزا صالح شيرازى (كازرونى)، سياح ولايت آزادى و از نخستين ايرانيان اعزامى براى تحصيل به فرنگ است.
شماره صفر روزنامه «كاغذ اخبار» در دهه آخر رمضان سال ۱۲۵۲ قمرى و نخستين شماره آن سه ماه بعد در سال ۱۲۵۳ قمرى انتشار يافته است. اين روزنامه كه ماهى يكبار با چاپ سنگى منتشر مى شد و چندسالى بيشتر دوام نيافت هدف خود را «تربيت ساكنين ايران» عنوان كرده و درپى استفاده از اخبارى بوده است كه «استماع آن موروث آگاهى و دانش و عبرت اهالى مملكت باشد».پس از كاغذ اخبار و طى پنج دهه حكومت ناصرالدين شاه، حدود ۳۶ عنوان نشريه ادوارى و دهها شب نامه در ايران منتشرشده است.
پس از دوران ناصرى نيز تا صدور فرمان مشروطه ازسوى مظفرالدين شاه لقب اعتمادالسلطنه به هركسى كه مسؤوليت وزارت انطباعات را به عهده مى گرفت، اطلاق مى شد.خلاصة الحوادث نخستين نشريه روزانه ايران است كه ازسوى همين وزارت انطباعات در ۱۳۱۶ قمرى انتشار يافته است.اما بعد از صدور فرمان مشروطه، جريده ملى اولين نشريه ايرانى است كه در تبريز در رمضان ۱۳۲۴ قمرى بدون كسب امتياز از وزارت انطباعات منتشر شده است.
در عصر مظفرى حدود ۵۸ نشريه ادوارى در ايران و ۲۰ نشريه فارسى زبان درخارج از كشور و دهها شب نامه انتشار يافته است.
از ويژگى هاى مهم اين دوره، ممنوعيت ورود نشريات چاپ خارج، زندانى كردن و تبعيد روزنامه نگاران و نشر دولت نامه ها، تشكيل انجمن هاى مخفى و مشاركت روزنامه نگاران ايرانى در صدور فرمان مشروطه وتشكيل مجلس است.
مرحوم محيط طباطبايى ويژگيهاى اين دوره را چنين ترسيم مى كند: «روزنامه هاى عصر مظفرى كه درداخل كشور منتشر مى شوند، مردم را به چند موضوع مهم كه عبارت از تعليم و تربيت، تمدن جديد، عدل و قانون، نظم و ترتيب، عبرت از كار ژاپن، تذكر مفاخر قديم، دعوت به اخوت اسلامى و معرفى سياست روس و انگليس در آسيا باشد، دعوت مى كردند.
با آغاز سلطنت محمدعلى شاه (۱۳۲۵ قمرى)، وزارت انطباعات منحل شد و بخشى ازوظايف آن كه رسيدگى به امور چاپخانه ها و روزنامه دولتى، صدور امتيازها و جرايم مطبوعاتى محدود بود، به وزارت علوم و معارف واگذار گرديد.
مطالعه تاريخ مطبوعات ايران به خوبى نشان مى دهد كه پس ازاعلام مشروطيت و آزادى مطبوعات، تعداد روزنامه ها افزايش يافته است، چنانكه بيش از ۵۰درصد از مجموع ۲۱۰ روزنامه اى كه از سال ۱۲۵۳ قمرى تا سالهاى ۱۳۲۵-۱۳۲۶ قمرى در داخل و خارج از كشور به زبان فارسى انتشار يافته اند، درطول سالهاى ۱۳۲۵ و ۱۳۲۶ قمرى و بعد از مشروطيت بوده است.
به موجب آمارى كه ادوارد براون مى دهد، تيراژ روزنامه ها نيز پس ازانقلاب مشروطه افزايش قابل ملاحظه اى پيدا كرده است چنان كه تيراژ روزنامه مساوات كه از جرايد مهم و مؤثر انقلاب شمرده مى شد به سه هزار و روزنامه صور اسرافيل به پنج هزار و تعداد نسخ روزنامه مجلس به تدريج از هفت هزار به ده هزار و روزنامه انجمن ملى به پنج هزار نسخه رسيده است. روزنامه صوراسرافيل كه در سال ۱۳۲۵ قمرى منتشر شد ، به سبب تفسير و نشر اخبار سياسى روز تحت عنوان چرند و پرند به قلم على اكبر دهخدا محبوبيت بى اندازه اى پيدا كرد و مورد پسند كليه طبقات ملت قرار گرفت.
مطبوعات در سال ۱۳۲۵ و نيمه سال بعد از آن عمدتاً همسو با تحرك اجتماعى و سياسى است و صحنه انعكاس انديشه ها و عقايد مختلف مردم محسوب مى شود. سبك نگارش جديد، نثر روان و قابل فهم و بيان افكار به زبان سهل و ساده نيز سبب شده است كه اين نشريات با استفاده از اين شيوه نو، حمايت عامه مردم را به دست آورند و به فروش بى سابقه اى دست پيدا كنند. البته اين دوران مطبوعات توأم با فشار دربار شاه نيزهست و به طور مكرر دولتيان خواستار تغيير روش مطبوعات مى شوند. يكى از اين اقدامات توقيف موقت صوراسرافيل است كه نخستين توقيف مطبوعات پس از مشروطيت به حساب مى آيد پس از آن هم توقيف حبل المتين كه اعتراض همگانى روزنامه نگاران، كتابداران و كاركنان چاپخانه ها را در پى دارد شكل دهنده نخستين اعتصاب در تاريخ مطبوعات ايران است. يكى ديگر از توقيف هاى مهم در اين دوره، توقيف نشريه روح القدس است كه منجر به محاكمه مدير اين نشريه - شيخ احمد تربتى (سلطان العلماى خراسان) - مى شود. با بمباران مجلس در ۲۳ جمادى الاول ۱۳۲۶ همه مطبوعات توقيف شدند و روزنامه نگاران و مخالفان شاه دستگير شدند. در اين سال ميرزا جهانگيرخان شيرازى و شيخ احمد تربتى بر سر قلم جان دادند و بسيارى از روزنامه نگاران يا به حبس افتادند يا در سفارتخانه ها متحصن شدند يا روبه شهرهاى ديگر نهادند. گروهى نيز به خارج از كشور مهاجرت كردند و تا سقوط محمدعلى شاه، بازار نشر مطبوعات فارسى برون مرزى را رونق دادند.
بعداز سقوط محمدعلى شاه و فتح تهران (نيمه دوم ۱۳۲۷ قمرى ) روزنامه نگاران مهاجر به كشور بازگشتند و مطبوعات ايران دوباره پررونق شد. نكته قابل اهميت در اين دوره ، تغيير سبك حروفچينى ، ستون بندى ، صفحه بندى و قطع بعضى نشريات بود. همزمان با مجلس دوم روزنامه هاى بسيارى منتشر شد. دراين زمان مطبوعات به طور عمده ابزارى براى پيشبرد نظر گروههاى سياسى بودند ، نشريات اصطلاحاً «ارگانى » مشخصه مهم اين مرحله است.
۳- نشريات مؤثر دوران مشروطيت
مى توان پنج نشريه حبل المتين ، صور اسرافيل، تربيت، روح القدس و انجمن ملى آذربايجان را در دوران نخست مشروطيت مؤثرتر دانست . حبل المتين موضع گيريهاى مختلف به نفع طبقات گوناگون جامعه، به ويژه بازرگانان ، داشته كه همين مسأله موجب برخى قضاوتهاى محتاطانه نسبت به شخصيت مسؤولان اين روزنامه شده است. به هررو حبل المتين معرف انتقال جريان روشنفكرى خارج كشور به داخل است. تربيت نشريه اى منفرد و ميانه رو است كه نثر فارسى زيبا و تأكيد آن بر وجوه تمدن جديد از يك سو و انتشار مداوم آن قبل و بعد از مشروطه و نفوذ در ميان محافل فرهنگى از سوى ديگر، آن را شايسته بررسى در آستانه استقرار مشروطيت مى كند.
انجمن ملى آذربايجان نشريه رسمى نهادهاى مشروطه خواهى است كه هم از حوزه فكرى قفقاز و عثمانى تأثير پذيرفته و هم در سراسر كشور طرفداران و علاقه مندان فراوانى داشته است. اين نشريه وابسته به انجمن تبريز بوده و توانسته است قوت و قدرت يك نشريه مؤثر شهرستانى را به نمايش بگذارد. دو نشريه صوراسرافيل و روح القدس معرف دو جريان مطبوعاتى تندرو مشروطه هستند كه مديران هر دو نيز جان بر سر عقايد خويش نهادند.
مطالعه اين پنج نشريه به عنوان عمده ترين نشريات مؤثر دوران مشروطيت نشان مى دهد كه به رغم تأثيرگذارى مشترك، اين مطبوعات الزاماً از مضمون و سوگيرى واحدى تبعيت نكرده اند. براى نمونه بررسى ساختار كلى موضوعات شماره هاى منتشر شده اين نشريات در فاصله ميان پيروزى جنبش مشروطه تا حاكميت استبداد صغير متضمن تفاوت هاى ذيل است.
۱- روح القدس بيش از بقيه و تربيت كمتر از همه به انتشار مقاله هاى سياسى پرداخته اند.
۲- انجمن ملى بيشتر از همه و تربيت كمتر از همه در حوزه مباحث اجتماعى فعاليت داشته اند.
۳- تربيت بيشترين توجه را به مقوله هاى فرهنگى و حبل المتين كمترين ميزان را به خود اختصاص داده اند.
۴- در اهتمام به مسايل خارجى تربيت در سال دوم پس از پيروزى مشروطيت بيشترين سهم و روح القدس كمترين سهم را داشته اند.
به طور كلى مى توان نتيجه گرفت كه غالب مطبوعات عصر مشروطه به مباحث سياست داخلى بيشترين توجه را داشته اند و غلظت اين مسأله در نشريات جديد التأسيس بيشتر است.
۴- ويژگى هاى كمى و كيفى نشريات عصر مشروطه:
۱- كم شدن حد نظارت بر مطبوعات
۲- پيدايش گروه هاى مطبوعاتى
۳- افزايش تيراژ
بررسى شاخص هاى كمى ۵۲۱ نشريه دوره پراكندگى قدرت:
۱- سياسى بودن بيشتر نشريات
۲- تابعيت محل انتشار مطبوعات از فعاليت كانون هاى سياسى
۳- بيشتر بودن سهم نشريات هفتگى
۴- دارا بودن جهت انتقادى
۵- بالا بودن سهم توقيف دولتى در قياس با ساير وجوه توقيف
شاخص هاى كيفى (ساختار و تحليل محتوا)
۱- توجه بيشتر به سياست داخلى
۲- بالا بودن سطح انتقاد از اركان قدرت
شاخص هاى بازنگرى (تحليل گفتمان)
* تأكيد بر ترقى و احياى پيشينه پرعظمت ايران برپايه نوعى ناسيوناليسم همپذير و سازگارى مذهب و مليت
* تأكيد بر گفتار آزادى
ادامه دارد